همه برنامههایی که تا امروز در حال پیگیری است و در این سالهای اخیر هم سرعت بیشتری به خود گرفته است، داستانی را کلید زد که از ممنوعیت ادامه تحصیل برای برخی از دانشجویان حکایت میکرد. داستان از آزمون کارشناسی ارشد سال 85 شروع شد؛ همان روزها که پذیرفتهشدگان به دانشگاهها مراجعه میکردند و به جای معاون آموزش به دفتر مدیر کل هسته گزینش وزارت علوم راهنمایی میشدند. فعالان صنفی در دوره کارشناسی و مدیران نشریات منتقد دانشجویی بزرگترین قشر ستارهداری بودند که در دانشگاههای سراسر کشور با تعجب به پاسخهای مبهم مسوولان ثبت نام دانشگاهها نگاه میکردند، مدیران آموزش هم اطلاعات بیشتری نداشتند؛ در آن روزها همه مسوولان وزارت علوم از وزیر تا معاونان کل داستان را تکذیب میکردند.
دهم تیرماه سال پیش که آقای کبودوند را در محل کارش بازداشت کردند فکر نمیکردم مدت بازداشتش اینقدر طولانی شود و نهایتاً چنین حکم سنگینی برایش صادر کنند. اکنون یک سال از در بند کردن محمدصدیق کبودوند گذشته و حکم ناعادلانهای که برای او صادر شده مورد اعتراض وکلای وی، فعالان و نهادهای حقوق بشری در سطح جهان، ایران و کردستان قرار گرفته است. حکمی که به دلیل تأسیس سازمان دفاع از حقوق بشر کردستان و با استناد به مواد 498 و 500 قانون مجازات اسلامی ایران صادر شده در حالی که آگاهان و حقوقدانان تشکیل و فعالیت سازمان تحت ریاست ایشان را بر مبنای اصل 26 قانون اساسی مجاز و قانونی میدانند.
قدرت غیرمعقول باعث شده است که "دکتر مددی"ها نه از جایگاه مجری قانون، که از جایگاه قانون اعمال اراده کنند: "من قانون هستم. یا در برابر من تسلیم میشوی و یا از دانشگاه اخراجت میکنم." بیدلیل نیست که محافظه کاران از زیر سوال بردن قاطعانه متهم طفره میروند؛ چرا که دکتر مددی با قدرت زیادی که داشته است، به نوعی نمادی از حاکمیت بوده است و زیر سوال رفتن او درواقع زیر سوال رفتن تمام حاکمیت است. چگونه است که تعرض به دختری که به قصد تحصیل وارد دانشگاه شده و ناگهان خود را در چنگال یک فرد هوسباز میبیند، بیحرمتی به نظام تلقی نمیشود؛ ولی افشای رفتار غیرانسانی و خجالتآور یک استاد دانشگاه، ترویج فحشا و بیآبرو کردن نظام محسوب میگردد؟
پس چرا پس از گذشت 30 سال باز هم ناچاریم از زور و تهدید و مجازات سخن بگوییم تا فرهنگ دینی را ترویج کنیم؟ تا جایی که امکان داشته است از ورود و تبلیغ و ترویج فرهنگ غرب و شرق به این کشور جلوگیری به عمل آمده است. از ممنوع بودن ویدیو تا ممنوع بودن ماهواره و فیلترینگ سایت ها و پارازیت های رادیویی و... همه و همه تا به حال با جدیت تمام پیگیری و اعمال شده است. پس چرا هنوز از مدهای لباس و موی سر غربی و شرقی سخن می گوییم و برای کسانی که این قبیل لباس ها و مدل موها را داشته باشند مجازات تعیین می کنیم؟
فردی که تصمیم به چنین اقدام شومی داشته، خود، ریاست کمیته انضباطی دانشجویان را نیز عهده دار می باشد و لذا با «سوء استفاده» از موقعیت خود دانشجوی احضار شده را برای پذیرفتن خواسته ی پلید خود تحت فشار قرار داده است. پر واضح است که قرار گرفتن قدرت بی حد و حصر و غیرقابل نظارت در دستان نهادهایی همچون کمیته ی انضباطی و حراست، اقدامی اشتباه است و می تواند به چنین فجایعی منجر شود، همانگونه که پیشتر نیز در دانشگاه های دیگر همچون رازی کرمانشاه، سهند تبریز و ... شاهد چنین اتفاقات تأسف برانگیزی بوده ایم.
عاشورا مدت هاست که هر روز تکرار می شود، 1 بطری آب برای 5 دانشجو در همدان نیز کم از بستن آب بر روی آنان ندارد، اگر بنی امیه حرمسرا را احیا کرد، کارکنان دولت نهم توحش و تجاوز به عنف رایج در جاهلیت عرب را در ایران احیا کرده اند و رسوایی های کرمانشاه، سهند، زنجان و … را پدید آوردهاند تا این روزها بنی امیه را در تاریخ رو سپید کرده باشند. چندیست که شرم دارم بگویم مسلمانم، در حالی که کسانی چون مددی، سردار زارعی و… و حامیان بی چون و چرایشان چون احمدی نژاد، زاهدی، دادستان زنجان و … ادعای مسلمانی دارند، چندیست که وقت نوشیدن آب دیگر یاد تشنگان کربلا نمی کنم چون خاطره دانشجویان تشنه لب دانشگاه تربیت معلم لحظه ای امانم نمی دهد، چندیست …
بیشک دانشگاه تهران، به عنوان قدیمیترین، بزرگترین و مهمترین دانشگاه ایران، از چنان اهمیتی برخوردار است که تغییر در ریاست این دانشگاه، تا مدتها موضوع بحث بسیاری از محافل باشد. اما آنچه که در این میان اهمیت دارد ، این است که چنین تغییراتی چرا تا این حد در محافل سیاسی ایران دارای موضوعیت است و به راستی چه ارتباطی میان ریاست یک دانشگاه و موضوعات سیاسی یک روز جامعه و جنبش دانشجویی وجود دارد. نگاه سیاسی به مدیریت دانشگاه، موضوعی است تامل برانگیز و قابل بررسی و دلایل پیدایی چنین نگاهی به دانشگاه، چه نزد مسوولان و چه نزد ناظران، بیشک دارای اهمیتی شگرف برای شناخت ماهیت آکادمیک دانشگاهها در ایران است.
امروزه بسیاری از دانشگاههای معتبر دنیا، به بخش خصوصی تعلق دارند و طبیعتا همین مسئله نقش مهمی را در آزادی آکادمیک و استقلال نهاد دانش از نهاد قدرت ایفا میکند و در مواردی هم که ارتباط بیشتری بین دولت و دانشگاه وجود دارد ، معمولا در سطوح مدیریتی این دانشگاهها دخالتی از جانب دولت صورت نمیگیرد. در واقع مسوولیت اداره دانشگاه در چنین مراکزی، ایفاکردن نقش رابط بین دانشگاه و مراکز و نهادهای بیرونی است. اساسا ریاست دانشگاه در بسیاری از جوامع توسعه یافته، همانقدر سیاسی است که ریاست یک بیمارستان وابسته به دولت سیاسی باشد. بررسی این که چرا نهادهای آموزشی در ایران به بخشخصوصی واگذار نشده است و دولت بهطور کامل، به تمامی شئون آکادمیک نظارت دارد مجالی دیگر و فضایی مطلوبتر میطلبد.
آنچه که در این میان جای بررسی دارد، این است که چرا نگاه دولت به مدیریت دانشگاهها، نه نگاهی تخصصمحور که نگاهی سیاسی است. برای اثبات چنین گزارهای کافی است به میزان و زمان تغییرات در مدیریت دانشگاهها توجه کنیم و ببینیم تا چه حد وابسته به تغییرات سیاسی در سطح دولت هستند. متاسفانه این مسئله، تقریبا از بدو شکلگیری نهاد دانشگاه در ایران وجود داشته است و میتوان علت آن را در ماهیت سیاسی دانشجویان و اساسا نقش دانشگاه در توزیع قدرت در جامعه دانست.
اما مهمترین مسئله در این میان، چرایی دخالت دولت در نهاد آکادمی و بهطور خاص دانشگاهها در ایران است. با مقایسه بین شیوه مدیریت دانشگاهها و رابطه دانشگاهها با وزارت علوم در دوران خاتمی و دوران احمدینژاد، میتوانیم به تمایل بیشتر دولت نهم برای احاطهداشتن به مدیریت دانشگاهها پیببریم. اما ریشه این علاقه و حراست دائمی از دانشگاه را میتوان از دو دید بررسی کرد، هر چند که میتوان علتهای فرعی زیادی را نیز در این بررسی دخیل کرد.
۱- دانشگاه در ایران، طی دهههای اخیر به مکانی برای نقد (در دوره پیش از انقلاب، نفی)، قدرت و کنشگری سیاسی بدل شده است و ریشههای آن، به جز نگاه کردن به ماهیت آکادمی و قدرت در ایران و تقابل سنت و مدرنیته، به عدم توسعه سیاسی جامعه باز میگردد.
دانشگاه در ایران، در واقع بدیلی است برای احزابی که نیستند و NGO هایی که وجود ندارند. به همین علت، با توجه به شیوه برخورد دولت در ایران، با نقادی و پرسشگری، کنترل محیط دانشگاه تا حدود زیادی وابسته به مدیریتی وابسته به قدرت است تا با اتخاذ شیوههای مختلف، سعی در کنترل این وضعیت داشته باشد. میزان موفقیت ریاست دانشگاهها در انجام چنین وظیفهای یکی از عوامل ابقا و یا تغییر رئیسان دانشگاهها توسط دولت است. این که بین دولت نهم و دولت خاتمی، برای اعمال مدیریت بر دانشگاهها اینقدر تفاوت است شاید بیش از هر چیز به تفاوت در برخورد دو دولت با نقد و نقادی مربوط باشد.
۲- آکادمی آزاد، تنها در جوامع دموکراتیک شکل میگیرد. در آکادمی آزاد، آنچه نقش محوری را ایفا میکند، دانش است و آنچه جایگاه دانشگاهیان را مشخص میکند بهره داشتن از دانش. ارائه علم در حوزههای مختلف، ایجاد کردن فرصتهایی برای ایجاد تغییر در بسیاری از مناسبات و نقشها است. در حوزه علوم انسانی که به بررسی پدیدههایی مرتبط با زیست اجتماعی بشر میپردازد، آزادی آکادمیک، آزادی تفسیر را در پی دارد و این مجال را ایجاد میکند تا دانشگاه مستقل از ایدئولوژی مسلط، به قضاوت و تفسیر و در نهایت تغییر مناسبات جاری جامعه بپردازد؛ چیزی که در جوامع توسعه نیافته، گویی چندان به مذاق برخی خوش نمیآید. از این رو، گاهی اوقات دولت به مدیرانی در سطح دانشگاهها احتیاج دارد که توان مقابله با آنچه میتوان آن را ناهمگونی ایدئولوژیک خواند را داشته باشند. اینگونه است که تغییر در دانشگاه بیش از هر چیز، فعالان مدنی جامعه را به فکر وا میدارد و اساتید و دانشجویان غیر وابسته را اغلب به هراس میاندازد و کمتر امیدوار میکند.
