روزبهانی، مدیرکل فرهنگی منصوب دکتر رهایی، این کانون ها را بنا بر صلاح دید شخصی خویش تعطیل و هر چه که نمایانگر وجود چنین کانونهایی بوده را به انبار دانشگاه منتقل کرده است. کمی که در این ارتباط کنکاش کنید می شنوید، روزبهانی در اسفندماه گذشته دستور داده بوده است"کانون قرآن صرفا به حفظ و قرائت قرآن بپردازد و به هیچ برنامه پژوهشی و تحلیلی در مورد قرآن مجوز داده نشود"و با این وجود از خود می پرسی که به راستی معنای آیه "کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبروا آیاته و لینذکر اولواالباب" (کتابی است پر از برکت و فایده که بتو نازل کردیم تا مردم در آیات آن بیندیشند و روشنفکران یادآور شوند) در تفسیر مدیران منصوب شده از سوی دولت نهم چیست؟ و با وجود چنین مسئولانی دیگر چه نیازی به تربیت مفسر در حوزههای علمیه وجود دارد؟
در روزگاری که هم گفتن مشکل بود و هم نگفتن، درد گفتن را به سکوت که همانا دروغ گفتنی بزدلانه و ریاکارانه بود ترجیح دادیم. مسیح وار به قصاص گناهی ناکرده بر صلیب شدیم و چگونه مردن را آموختیم و چگونه زیستن را و پرواز را برای رسیدن به آستانه رهایی به خاطر سپردیم. جاده های خلوت شب را با عشق و ایمان به آزادی طی کردیم، چون باور داشتیم که مرگ افراد مرگ افکار نیست، عمر شقایق کوتاه است و هیچ مرگ قشنگی بی دلیل نیست. "بخوان به نام گل سرخ در صحاری شب / که باغها همه بیدار و بارور گردند / بخوان ، دوباره بخوان / تا کبوتران سفید به آشیانه خونین دوباره برگردند
بی شک مهمترین خصلت جریان دانشجویی سیالیت آن است. هر نسلی می آید تا خود بیازماید و خطا کند و بر تجربه خویش بیافزاید. باید این حق را برای هر نسل به رسمیت شناخت. قدمای هر تشکلی انبانی از دغدغه و تجربه را با خود دارند. اما قطعاً این دغدغه و تجربه، حقی برای دخالت، خط دهی و کنترل آن مجموعه ایجاد نمی کند. بلکه باید با تضمین استقلال دانشجو و برقراری رابطه ای صحیح بر انباشت تجربیات افزود تا تربیت یافته گانی کارآزموده به بار آیند، که در غیر اینصورت گوش به فرمان هایی تهی از اندیشه و هویت ساخته می شوند که همواره بی ریشه و پیچک وار به دنبال مقتدایی می گردند. و عجبا که این آفت همچنان متوجه جریان دانشجویی است.
همه برنامههایی که تا امروز در حال پیگیری است و در این سالهای اخیر هم سرعت بیشتری به خود گرفته است، داستانی را کلید زد که از ممنوعیت ادامه تحصیل برای برخی از دانشجویان حکایت میکرد. داستان از آزمون کارشناسی ارشد سال 85 شروع شد؛ همان روزها که پذیرفتهشدگان به دانشگاهها مراجعه میکردند و به جای معاون آموزش به دفتر مدیر کل هسته گزینش وزارت علوم راهنمایی میشدند. فعالان صنفی در دوره کارشناسی و مدیران نشریات منتقد دانشجویی بزرگترین قشر ستارهداری بودند که در دانشگاههای سراسر کشور با تعجب به پاسخهای مبهم مسوولان ثبت نام دانشگاهها نگاه میکردند، مدیران آموزش هم اطلاعات بیشتری نداشتند؛ در آن روزها همه مسوولان وزارت علوم از وزیر تا معاونان کل داستان را تکذیب میکردند.
دهم تیرماه سال پیش که آقای کبودوند را در محل کارش بازداشت کردند فکر نمیکردم مدت بازداشتش اینقدر طولانی شود و نهایتاً چنین حکم سنگینی برایش صادر کنند. اکنون یک سال از در بند کردن محمدصدیق کبودوند گذشته و حکم ناعادلانهای که برای او صادر شده مورد اعتراض وکلای وی، فعالان و نهادهای حقوق بشری در سطح جهان، ایران و کردستان قرار گرفته است. حکمی که به دلیل تأسیس سازمان دفاع از حقوق بشر کردستان و با استناد به مواد 498 و 500 قانون مجازات اسلامی ایران صادر شده در حالی که آگاهان و حقوقدانان تشکیل و فعالیت سازمان تحت ریاست ایشان را بر مبنای اصل 26 قانون اساسی مجاز و قانونی میدانند.
قدرت غیرمعقول باعث شده است که "دکتر مددی"ها نه از جایگاه مجری قانون، که از جایگاه قانون اعمال اراده کنند: "من قانون هستم. یا در برابر من تسلیم میشوی و یا از دانشگاه اخراجت میکنم." بیدلیل نیست که محافظه کاران از زیر سوال بردن قاطعانه متهم طفره میروند؛ چرا که دکتر مددی با قدرت زیادی که داشته است، به نوعی نمادی از حاکمیت بوده است و زیر سوال رفتن او درواقع زیر سوال رفتن تمام حاکمیت است. چگونه است که تعرض به دختری که به قصد تحصیل وارد دانشگاه شده و ناگهان خود را در چنگال یک فرد هوسباز میبیند، بیحرمتی به نظام تلقی نمیشود؛ ولی افشای رفتار غیرانسانی و خجالتآور یک استاد دانشگاه، ترویج فحشا و بیآبرو کردن نظام محسوب میگردد؟
از دیدگاه ملکیان، بررسی جایگاه زن در قرآن، بررسی حقوق زن در قرآن، موضع قرآن در مواجه با تساوی زن و مرد، گزارش زنان از جهان هستی، مقایسه تصویر قرآن از زن با تصویر زن از خود و نگاه قرآن به امور، معانی گوناگون رویکرد فمینیستی در تفسیر قرآن است.
مصطفی ملکیان، نویسنده و محقق حوزه فلسفه و کلام، در مصاحبه اختصاصی با ایکنا، با بیان مطلب فوق گفت: به نظر من از اصطلاح <رویکرد فمینیستی در تفسیر قرآن> چند معنای مختلف ممکن است مراد شود، که باید اینها از هم تفکیک شوند؛ یکی اینکه مراد از رویکرد فمینیستی به قرآن و تفسیر قرآن به معنای بررسی جایگاه زن در این کتاب مقدس است؛ در اینجا رویکرد فمینیستی به معنای رویکرد به قرآن براساس مساله زن است. اینکه قرآن، واقعیت جسمانی، ذهنی و روانی او را چگونه تصویر میکند، چه تصویری از ارتباطات زن با عالم طبیعت، با انسانهای دیگر، با خودش و با خدا در این کتاب از او ارائه شده است. بر اساس این رویکرد باید مجموعه سخنانی که قرآن تصریحا و تلویحا درباره زنان گفته استخراج کنیم. نویسنده کتاب <راهی به رهایی> با اشاره به معنای دوم <رویکرد فمینیستی در تفسیر قرآن>، گفت: در معنای دوم، رویکرد فمینیستی در تفسیر قرآن یعنی رویکرد مدعی (طالب) حقوق زنان. این رویکرد را میتوان رویکرد مقایسهای هم نامید. این رویکرد به معنای رویکرد زنانه نیست، بلکه به معنای رویکرد طالب حقوق زنان است. در این رویکرد محقق بررسی میکند که قرآن چه حقوقی برای زنان قائل است. آیا این حقوق همان حقوقی است که نگرش متجددانه برای زنان قائلاند یا اینکه قرآن، حقوق بیشتر یا کمتری برای زنان در نظر دارد. در معنای سوم میخواهیم ببینیم قرآن در مواجه با تساوی زن و مرد چه موضعی داشته است. در این رویکرد زنان و حقوق آنها مد نظر نیست، آنچه اهمیت دارد، تساوی حقوق زن و مرد است. در این نگرش، به قرآن رجوع میکنیم و میبینیم قرآن در مقایسه مردان با زنان به عدالت و انصاف نظر دارد؟ آیا حقوق زنان کمتر و تکالیف آنها بیشتر است یا بالعکس؟…
وی همچنین تصریح کرد: این معنا از این رویکرد، چیزی است که امروزه رویکرد عمومی انسان مدرن است. ولو اینکه این رویکرد کاملا موفق نشده و در مقام عمل قرین توفیق نبوده باشد. رویکرد انسان مدرن این است که مرد و زن فرقی نمیکنند. انسان مدرن معتقد است که تفاوت فیزیولوژیکی زن و مرد نباید به جنبههای دیگر هم تحمیل شود. نویسنده کتاب <مشتاقی و مهجوری>، با ذکر مقدمهای، به تفهیم معنای چهارم این رویکرد پرداخت و گفت: در طول تاریخ، جهان هستی (عامترین معنای جهان هستی؛ طبیعت، ورای طبیعت، حال، گذشته، آینده، جمادات و آنچه در علوم تجربی، تاریخی و فلسفی و…) گزارش شده است. این گزارشها توسط فیلسوفان، عارفان، بنیانگذاران ادیان و مذاهب، هنرمندان، ادبا و… ارائه شدهاست. اما بین این گزارشگران یک نکته مشترکی است که همان مرد بودن آنهاست. ما تا به حال گزارش زنانه از جهان نداشتیم. تاکنون از دید مردان به جهان نگریسته شده است. حال اگر زنان مجال یابند و گزارش خودشان را تصویر کنند چه بسا این گزارش با گزارشی که مردان ارائه کردهاند، متفاوت باشد. البته کارهایی هم در این زمینه انجام شده اما تعداد کمی اثر در این زمینه وجود دارد.
بنابراین در معنای چهارم نیز محقق قرآن را بررسی میکند تا ببیند آنچه قرآن در باب زنان گفته، آیا برای زنان قابل قبول است.
فمینیزم؛ زنانهنگری
فمینیزم امروزه به این مرحله رسیده است و بهترین ترجمه آن <زنانهنگری> است؛ یعنی از چشم زنان به جهان نگاه کنیم.
معنای چهارم رویکرد فمینیستی به قرآن این است که زنان تصویر خود را از جهان با تصویری که قرآن از جهان ارائه کرده است، مقایسه کنند.
ملکیان همچنین در باب معنای پنجم، <رویکرد فمینیستی در تفسیر قرآن>، افزود: برای یک مسلمان قرآن سخن خداست و او نه مرد و نه زن است. اما به هر حال همه کسانی که به قرآن نگاه میکنند، مسلمان نیستند. بنابراین محقق در این رویکرد بررسی میکند که آیا قرآن با منظر مردانه به امورنگریسته است یا نه.
این معنای خاصی از فمینیزم است که البته برخی از این رویکردها شاید از دیدگاه یک مسلمان رد شود اما با یک نگاه علمی این پنج دیدگاه وجود دارد.
این استاد دانشگاه، درباره فواید این نوع نگرش به قرآن گفت: اگر با کمال صداقت و جدیت این کار انجام شود به نظر فواید و برکات فراوانی دارد.
در عالم اسلام کارهای آکادمیک کاملا حقطلبانه و با متدولوژی تحقیقات علمی ندیدهام، اما کارهای تبلیغی مثلا از سوی مخالفان اسلام و قرآن انجام شدهاست تا مردم را از اسلام عدول بدهند. در این کارها شرایط تحقیق آکادمیک (مثل حقطلبی…) و متدولوژی تحقیقات علمی رعایت نشده است.
وی همچنین در باب سنخ این پژوهش به خبرنگار ایکنا گفت: این تحقیق نوعی تحقیق تاریخی ـ هرمنوتیکی است که اولا شان تاریخی دارد، بنابراین متدولوژی علوم تاریخی میخواهد و همچنین شان تفسیری دارد، بنابراین متدولوژی علوم هرمنوتیک را هم باید در آن لحاظ کرد.
اهمیت شرایط علمی و اخلاقی پژوهشگر
این دینپژوه معاصر در پایان به شرایط لازم برای این نوع پژوهش اشاره کرد و افزود: چنین محققی باید اولا به زبان عربی باستان (زبان قرآن) که با زبان امروزی متفاوت است، مسلط باشد. شرط دوم این است که به اوضاع و احوال فرهنگی عرب جاهلی در زمان نزول قرآن خوب احاطه داشته باشد؛ یعنی هم context را بشناسد و همtext را. نکته سوم اینکه، شخص باید دانش تفسیر را خوب بداند. تفسیر نه به معنای تفسیر سنتی که مسلمین در طول تاریخ داشتند بلکه آخرین روشهای تفسیری متون (هرمنوتیک) را بداند. نکته چهارم اینکه، از مسائل و مشکلاتی (مسائل و مشکلات عملی و نظری) که فمینیستها امروزه بر آنها تاکید میکنند، آگاهی داشته باشد و با این ذهن به متن مقدس نگاه کند. اینها شرایط عملی کار است، اما شرایط اخلاقی هم دارد؛ یعنی محقق باید به لحاظ اخلاقی دارای جدیت در کار و صداقت باشد. او نمیباید عوام فریبی و خود فریبی کند و باید در داوریها، انصاف داشته باشد.
